Piše: Čedo Ratković
Jutro 16. avgusta 1914. godine osvanulo je vedro i tiho. More je bilo mirno, a vidljivost izuzetno velika. Na Volujici, u hotelu „Marina”, koji je bio u vlasništvu „Barskog društva”, gosti i posluga postaće svjedoci istorijskog događaja — prve velike pomorske bitke u Prvom svjetskom ratu.
Među njima bio je i moj otac Ilija, tada sedamnaestogodišnji mladić koji je radio kao konobar u hotelu. Kasnije nam je često pričao o tom jutru i prizorima koje nikada nije zaboravio. Govorio je da se sa Volujice sve jasno vidjelo i čulo, pa čak i posljednji trenuci austro-ugarske krstarice „Zenta”, prije nego što je nestala u dubinama Jadranskog mora.
Na pučini, četiri do devet nautičkih milja sjeverozapadno od Volujice, odvijala se dramatična pomorska bitka između združenih mornarica Francuske i Velike Britanije sa jedne strane i austro-ugarske mornarice sa druge. Taj prizor posmatrao je sa Volujice i veliki broj građana Bara.
Krstarica „Zenta”, duga 97 metara, već je tada važila za zastario ratni brod. Ipak, zajedno sa razaračem „Ulan”, dobila je zadatak da patrolira i blokira obalu Crne Gore. Samo nekoliko dana ranije, 8. avgusta 1914. godine, krstarice „Zenta” i „Sigetvar”, uz pratnju dvije torpiljerke, bombardovale su luku Bar i radiotelegrafsku stanicu na Volujici.
U zoru 16. avgusta „Zenta” i slabije naoružani „Ulan” ponovo su isplovili u redovnu patrolu duž crnogorske obale. Oko 7.45 časova, dok su bili nadomak Bara, posada je na jugu primijetila gust dim iz dimnjaka pet britanskih oklopnih krstaša. Komandant „Zente”, kapetan fregate Paul Pahner, odmah je naredio okretanje broda prema Boki Kotorskoj.
Međutim, ubrzo se sa jugozapada pojavila još veća sila — francuska flota. Austro-Ugari su se našli opkoljeni združenom savezničkom mornaricom pod komandom admirala Buea de Laperjerea. Na „Zentu” i „Ulan” krenulo je sedamnaest moćnih savezničkih brodova sa više od 200 topovskih cijevi velikog kalibra.
Vidjevši da se ne može probiti do Boke, kapetan Pahner pokušavao je manevrima i vožnjom cik-cak da izbjegne granate i približi se obali.
Istovremeno, naredio je bržem „Ulanu“, pod zapovjedništvom kapetana korvete Egona Panfilija, da se odvoji od „Zente“ i punom snagom da se uputi ka Boki.
Iako suočen sa mnogo jačim neprijateljem, kapetan Pahner odbio je poziv na predaju i odlučio da se bori do kraja.
Ubrzo je jedna granata pogodila mašinski dio „Zente”, usmrtivši veliki broj mornara. Sa udaljenosti od pet do osam nautičkih milja francuski i britanski brodovi nastavili su snažnu paljbu. Oko 8.40 časova krstarica „Zenta” zadobila je više teških pogodaka i postalo je jasno da joj nema spasa.
Kapetan Pahner tada je naredio napuštanje broda. Preživjeli oficiri i mornari, njih 139, skočili su u more pokušavajući da se domognu obale. Nedugo zatim krma „Zente” počela je da tone, dok je pramac još kratko ostao iznad površine mora, prije nego što je i on nestao u dubini od 64 do 73 metra, šest milja jugo-zapadno od Petrovca, noseći sa sobom mnoge ranjene i poginule mornare. U toj bitki život su izgubila 173 člana posade.
Saveznićka mornarica nije tada pružila pomoć preživjelim mornarima, iako je bila u obavezi.
Preživjeli mornari plivali su satima prema obali, udaljenoj oko šest nautičkih milja. More je, srećom, bilo mirno i toplo, pa su uspjeli da izdrže u vodi pet ili šest sati, a pojedini čak i deset. Kada su stigli do obale, zarobila ih je crnogorska vojska. Razarač „Ulan” imao je više sreće i, uprkos oštećenjima, uspio je da se probije do baze u Boki Kotorskoj.
